Daeareg gogledd-ddwyrain Cymru:
Cainosöig
Y cyfnod Tertaidd
(Palaeogen-Neogen): 65-2.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Yn ystod y cyfnod Tertaidd cynnar roedd yr hinsawdd yn gynnes iawn ac
fe gâi’r creigiau hŷn eu hindreulio’n ddwfn a’u herydu’n barhaus.
Efallai nad yw’n syndod mai dim ond hwnt ac yma yng ngogledd-ddwyrain
Cymru y ceir creigiau Tertaidd oherwydd yn ystod y cyfnod hwn roedd
erydiad yn drech na gwaddodiad. Fodd bynnag, cafodd pantiau bach yn
wyneb hindreuliedig Calchfaen Carbonifferaidd Mynydd Helygian eu llenwi
â thywod a chleiau yn ystod y cyfnod Neogen. Gelwir y gwaddodion
hyn yn ‘ddyddodion poced’. Erbyn hyn, roedd yr hinsawdd yn oerni’n
gyflym a bu diwedd ar yr amodau a fu’n gyfrifol am yr hindreuliad
trofannol dwfn.
Yn ystod y cyfnod Tertaidd cynnar roedd yr hinsawdd yn gynnes iawn ac
fe gâi'r creigiau hyn eu hindreulio'n ddwfn a'u herydu'n barhaus.
Efallai nad yw'n syndod mai dim ond hwnt ac yma yng ngogledd-ddwyrain
Cymru y ceir creigiau Tertaidd oherwydd yn ystod y cyfnod hwn roedd
erydiad yn drech na gwaddodiad. Fodd bynnag, cafodd pantiau bach yn
wyneb hindreuliedig Calchfaen Carbonifferaidd Mynydd Helygian eu llenwi
â thywod a chleiau yn ystod y cyfnod Neogen. Gelwir y gwaddodion
hyn yn 'ddyddodion poced'. Erbyn hyn, roedd yr hinsawdd yn oerni'n
gyflym a bu diwedd ar yr amodau a fu'n gyfrifol am yr hindreuliad
trofannol dwfn.
Y cyfnod
Cwaternaidd: 2.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd y presennol
Parhaodd
yr oeri ysbeidiol hyd ddiwedd y cyfnod Tertaidd ac yna daeth y Ddaear
dan ddylanwad pendiliadau hinsoddol cyson y Cwaternaidd, cyfnod pan
newidiodd yr hinsawdd yn barhaus rhwng cyfnodau rhewlifol a
rhyngrewlifol.
Effeithiodd sawl rhewlifiant ar ogledd-ddwyrain Cymru ond ceir
tystiolaeth glir dim ond ar gyfer yr Oes Iâ ddiwethaf neu'r
Rhewlifiant Defensaidd, a ddaeth i ben tua 17,000 o flynyddoedd yn
ôl. Daeth dwy len iâ benben â'i gilydd yn yr ardal
hon: Llen Iâ Cymru a lifai tua'r dwyrain o fynyddoedd Eryri a'r
Elenydd, a Llen Iâ Môr Iwerddon a lifai o'r gogledd. Roedd
i Len Iâ Cymru, a orchuddiai Fynydd Hiraethog a Bryniau Clwyd,
drwch o oddeutu 1 km. Gorchuddiai Llen Iâ Môr Iwerddon
arfordir gogledd Cymru, gan lifo'n rhannol i fyny Dyffryn Clwyd a
Gwastadedd Sir Gaer. Yn ardal Wrecsam yn bennaf y daeth y ddwy len
iâ benben â'i gilydd.
Bu’r llenni iâ yn gyfrifol am ddyddodi llwythi anferthol o’r hyn
a elwir yn ‘ddrifft rhewlifol’, sef til (darnau o greigiau yn gymysg ag
amgaen gleiog) a thywod a graean ffrwdrewlifol (a ddyddodwyd gan
afonydd dŵr tawdd). Dyfnhawyd dyffrynnoedd afonydd Dyfrdwy, Chwiler ac
Alun, a oedd eisoes yn bod, gan erydiad tanrewlifol ac
ôl-rewlifol.
Crëwyd nodweddion topograffig presennol Mynydd Hiraethog, Bryniau
Clwyd ac ardal Wrecsam gan brosesau rhewlifol ac yn yr ardaloedd hyn
ceir tirffurfiau rhewlifol nodweddiadol megis peirannau, drymlinau,
esgeiriau, pantiau iâ llonydd a thir twmpathog.
Mae prosesau daearegol yn dal ar waith heddiw, hynny yw, yn ystod yr
Holosen (a wawriodd tua 11,780 o flynyddoedd yn ôl), epoc
diweddaraf y Cwaternaidd. Caiff y dirwedd ei erydu gan y gwynt, dŵr ac
iâ. Mae twyni tywod Gronant ac amlinell arfordir gogledd Cymru yn
newid yn barhaus dan ddylanwad y gwynt, y tonnau a’r llanw. Cofnodir
tirlithriadau niferus, yn enwedig ar hyd yr arfordir ac mewn
dyffrynnoedd afonydd, ac mae afonydd a llifogydd tymhorol hefyd yn
gweddnewid y dirwedd. Dengys y rhain i gyd fod prosesau daearegol yn
rymoedd deinamig sydd wedi llunio’r Ddaear yn ddi-baid am dros 4,500
miliwn o flynyddoedd – a pharhau fydd eu hanes tra pery’r Ddaear.
*******************************************************************************************
Blaenorol:
Palaeosöig
Isaf (Ordofigaidd a Silwraidd)
Palaeosöig Uchaf (Defonaidd, Carbonifferaidd
a Phermaidd)
Mesosöig
(Triasig, Jwrasig a Chretasig)
Cliciwch
ar unrhyw gyfnod i wybod mwy!
|
|
Uchod: Graddfa amser ddaearegol - nodir rhychwant amser y gorgyfnod
Cainosöig
|
|
Uchod: Drifft rhewlifol twmpathog,
Nannerch, rhwng Mynydd Helygain a Bryniau Clwyd
|
Uchod: Ffurfiwyd y calchbalmant yma ar
ôl i iâ grafu'r gwaddodion a'r priddoedd oddi ar wyneb y
graig, gan ddinoethi'r Calchfaen Carbonifferaidd. Gyda threiglad amser,
mae glaw, sy'n lled asidig, wedi hydoddi'r calchfaen gan greu'r
ffurfiau cymhleth, sef y clintiau a'r greiciau fel y'u gelwir, sydd i'w
gweld heddiw.
|
|
