Daeareg gogledd-ddwyrain Cymru:
Palaeosöig Uchaf
Y cyfnod Defonaidd: 416-359 miliwn
o flynyddoedd yn ôl
Does dim creigiau Defonaidd yn brigo yn unman yng ngogledd-ddwyrain
Cymru. Fodd bynnag, mewn mannau eraill yng Nghymru ceir brigiadau o
greigiau gwaddod cochlyd, a ddyddodwyd o fewn dalgylchoedd afonydd ac
mewn llynnoedd dan amodau cras yn aml iawn, sy'n rhoi syniad i ni sut
oedd hi yng Nghymru, gan gynnwys yr ardal hon, bryd hynny. Yn wir, mae
gwaith ymchwil diweddar yn awgrymu fod trwch o greigiau Defonaidd yn
ymestyn dros y rhan fwyaf o Gymru ar un adeg ond ers hynny fod y
gorchudd hwnnw wedi'i erydu a'i sgubo ymaith.
Y cyfnod
Carbonifferaidd: 359-299 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Yn ystod y cyfnod Carbonifferaidd roedd Cymru yn gorwedd yng
nghyffiniau'r cyhydedd, o fewn lledredau tebyg i ddalgylch afon
Amazonas heddiw.
Cafodd y creigiau Carbonifferaidd hynaf, sef y 'Gwelyau Gwaelodol' coch
a elwir yn Ffurfiant Ffernant heddiw, eu dyddodi mewn amgylchedd afonol
ac mae'r gwaddodion hyn yn gorwedd yn anghydffurfiadwy (toriad yng
ngwaddodiad y dyddodion a all barhau am filiynau o flynyddoedd) ar ben
creigiau Silwraidd. Mae'r Gwelyau Gwaelodol dim ond i'w cael o fewn
llain denau o dir ar hyd ymyl gorllewinol Dyffryn Clwyd, ger Bae Colwyn
yn y gogledd, ac Eglwyseg yn y de.
Yn dilyn dyddodiad y Gwelyau Gwaelodol daearol, cafodd y calchfeini
Carbonifferaidd orchuddiol eu dyddodi mewn môr trofannol bas. Mae
presenoldeb cwrelau cytrefol ac unigol, braciopodau, crinoidau
goniatitau (creaduriaid yn debyg i amonitau) a chregyn deuglawr yn dyst
i'r bywyd morol toreithiog. Ffurfiwyd ambell balaeosol (pridd 'ffosil')
yn ystod cyfnodau cyfodol, pan ymddangosodd y tir uwchlaw'r môr.
Ar yr un pryd, esgorodd gweithgaredd tectonig, sef ffawtio yn bennaf,
ar dirweddau uchel ac isel, sydd i gyfrif am y gwahaniaethau o ran
trwch rhai gwelyau penodol mewn rhai mannau ledled yr ardal.
Gyda threiglad amser, mynd yn fwy bas fu hanes y môr ac roedd mwy
o dywod cwartsitig yn rhan o'r amgylchedd dyddodiadol wrth i ddelta
afon ymestyn i mewn i'r môr. Dyma pryd y cafodd Siert Pentre ei
ddyddodi yng ngogledd yr ardal. Credir i'r gwaddodyn morol haenog ac
anarferol hwn gael ei ffurfio o sbigylau sbyngau a chregyn bychain
rheiddiolion (cregyn silicaidd organebau morol bychain). Ar adegau,
gorlifodd y môr ar draws y deltâu gan foddi'r tir a gadael
ar ôl ffosilau morol, goniatitau yn bennaf, ar ffurf haenau a
elwir yn Haenlinau Morol.
Erbyn y cyfnod Carbonifferaidd Uchaf, gwanhaodd y dylanwad morol ar
draul yr amgylcheddau pen-delta, a dyddodwyd nifer o ddilyniannau
cylchol o gerrig llaid, cerrig silt, tywodfaen, seilbridd (pridd
'ffosil' gwernydd glo) a glo sydd, gyda'i gilydd, yn rhan annatod o'r
Cystradau Glo. Y creigiau Carbonifferaidd mwyaf diweddar yw cerrig
llaid a thywodfeini coch anffosilifferaidd a ddyddodwyd ar wastatiroedd
llifwaddod ac mewn llynnoedd, gwaddodion sy'n dynodi'r newid i'r amodau
mwy cras a nodweddai'r cyfnod Permaidd.
Y cyfnod
Permaidd: 299-251 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Ar
ddiwedd y cyfnod Carbonifferaidd a dechrau'r cyfnod Permaidd roedd
cyfnod o ffawtio sylweddol ac ymgodiad, a ddilynwyd gan erydiad yn
gysylltiedig â'r Orogeni Farisgaidd. Digwyddodd yr orogeni wrth i
wrthdrawiad cyfandirol ddwyn ynghyd gyfandiroedd mawr y byd gan ffurfio
un archgyfandir, a adwaenir fel Pangaea. Gorweddai Cymru yn agos at
ganol Pangaea ac yng nghyffiniau'r cyhydedd, ac oherwydd ei bod yn bell
o'r môr nodweddid y cyfnod Permaidd a'r cyfnod Triasig a'i
dilynodd gan amodau cras diffeithdir.
*******************************************************************************************
Blaenorol:
Palaeosöig Isaf (Ordofigaidd a Silwraidd)
Nesaf:
Mesosöig
(Triasig, Jwrasig a Chretasig)
Cainosöig
(Tertaidd [Palaeogen-Neogen] a Chwaternaidd)
Cliciwch
ar unrhyw gyfnod i wybod mwy!
|
|
Uchod:
Graddfa amser ddaearegol - nodir rhychwant amser y gorgyfnod
Palaeosöig Uchaf.
|
Uchod:
Sampl, wedi'i thorri a'i chaboli, o galchfaen Carbonifferaidd yn
cynnwys cwrelau ffosiledig, o Chwarel Cefn Mawr, ger Yr Wyddgrug.
|
Uchod:
Planhigion ffosiledig mewn carreg laid Carbonifferaidd Uchaf, o Frymbo,
ger Wrecsam.
|
|
|
